Gas als energiebron

Gas is een aantrekkelijke energiebron: het is een schone fossiele brandstof, relatief goedkoop, en in de energiemix is het een flexibele aanvulling op wind- en zonne-energie. En, niet onbelangrijk: voorlopig is er nog meer dan genoeg gas in de bodem aanwezig. 

Wereldwijd is er nog genoeg gas voor vele decennia (onder andere door de opkomst van onconventioneel gas). Door de opkomst van (hernieuwbare) energie blijft gas een belangrijk onderdeel van de energiemix.

Voordelen van gas

Het gebruik van gas als energiebron heeft 4 voordelen:

• Gas is de schoonste fossiele brandstof. Een gascentrale stoot veel minder kooldioxide (CO2) uit dan een kolencentrale. Bij een stijgende CO2-prijs zijn gascentrales dan ook rendabeler dan kolencentrales.
• Gas en hernieuwbare energie (wind, biomassa) passen goed bij elkaar. Gascentrales zijn bij uitstek geschikt om de pieken en dalen op te vangen die horen bij elektriciteitsproductie door wind en zon. Als hernieuwbare energie belangrijker wordt, blijft ook gas interessant als bron van energie. 
• Gas is goedkoop. Het gebruik van gas is dan ook goed voor de voorzieningszekerheid en de betaalbaarheid, twee belangrijke uitgangspunten van het Nederlandse energiebeleid.

Positie gas na 2030

Of gas ook na 2030 een rol van betekenis blijft spelen in de energiemix, hangt af van 2 factoren:

• De ontwikkeling van CO2-afvang en –opslag (CCS) en groen gas.
  Als het lukt om gascentrales CO2-neutraal te maken, kunnen ze ook in de verre toekomst een rol blijven spelen in de energieproductie. Een centrale kan het probleem van de CO2-uitstoot op 2 manieren ondervangen: door groen gas te produceren of door CO2 af te vangen en op te slaan. De overheid stimuleert beide technologieën: groen gas via de SDE+ en CCS via demonstratieprojecten. 

• De ontwikkeling van efficiënte opslagtechnieken voor elektriciteit en warmte. 
  Grootschalige opslag van elektriciteit en warmte vermindert de vraag naar flexibele energiebronnen als gas.

Bron: Rijksoverheid

Nieuwe stimuleringsregeling leidt tot groei duurzame energie

Nieuwsbericht | 06-07-2011

Door de nieuwe stimuleringsregeling voor duurzame energie (de SDE+) kunnen bijna zeshonderd projecten worden gerealiseerd voor de productie van groen gas en het opwekken van elektriciteit uit biomassa, wind en zon. Daarmee wordt de opwekking zeker gesteld van een hoeveelheid duurzame energie die voldoende is voor het verbruik van 120 duizend huishoudens.

Veel animo

Voor de SDE+ regeling die op 1 juli 2011 werd opengesteld, is veel animo. Er is voor circa 1,5 miljard euro aan projecten ingediend, wat overeenkomt met het beschikbare budget. De projecten die zijn ingediend, hebben een garantieprijs van maximaal 9 cent per kilowattuur elektriciteit of 62 cent per kubieke meter groen gas.

Concurreren

De regeling is zo opgezet dat verschillende vormen van duurzame energie met elkaar concurreren en producenten worden geprikkeld voor een zo laag mogelijk subsidiebedrag in te schrijven.

Minder afhankelijk van olie, kolen en gas

'Met deze aanpak wekken we per euro belastinggeld veel meer groene energie op,' aldus minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. 'Hierdoor groeit het aandeel duurzame energie, zodat we minder afhankelijk worden van olie, kolen en gas.'
De subsidie overbrugt het verschil tussen de garantieprijs van de hernieuwbare energie en de geldende energieprijzen. Als de marktprijs voor een kilowattuur elektriciteit 5 cent is, bedraagt de subsidie 4 cent. Hoe hoger de energieprijs, hoe lager de subsidie en vice versa. De subsidie geldt voor hoogstens 15 jaar.

Beooordeling projecten

Agentschap NL, de uitvoeringsorganisatie voor de SDE+ regeling, gaat de ingediende projecten de komende weken beoordelen om vast te stellen of aan alle voorwaarden van de regeling is voldaan. Zo moeten aanvragers beschikken over de nodige vergunningen, moeten ze aannemelijk maken dat ze een goede kosteninschatting hebben gemaakt en dat ze kunnen beschikken over de nodige financiering.

Bron: Rijksoverheid

Kernenergie in Nederland

Kernenergie komt vrij bij kernreacties (kernsplijting) en kan worden omgezet in elektriciteit. Dit gebeurt in kerncentrales. De enig werkende kerncentrale in Nederland bevindt zich in Borssele.  Daarnaast staan er in Delft (Hoger Onderwijs Reactor) en Petten (Hoge Flux Reactor) onderzoeksreactoren voor onder andere medische toepassingen

Kernsplijting

Kernenergie ontstaat bij het splijten van kernen van uraniumatomen: dit wordt kernsplijting genoemd. Bij kernsplijting komen grote hoeveelheden energie en enkele neutronen vrij die andere uraniumkernen weer tot splijting brengen (kettingreactie). In een kernreactor in een kerncentrale wordt dit proces onder controle gehouden. De energie die vrijkomt bij kernsplijting verhit water tot stoom. De stoom drijft turbines aan die elektriciteit

Kerncentrale in Borssele

In Nederland is 1 werkzame kerncentrale: die staat in Borssele in de provincie Zeeland.
Op maximaal vermogen levert de kerncentrale 515 megawatt energie, waarvan 35 megawatt voor eigen gebruik (aandrijving pompen etc.) en 480 megawatt voor het elektriciteitsnet. De Nederlandse overheid en eigenaar Elektriciteits-Produktiemaatschappij Zuid-Nederland (EPZ) hebben afgesproken dat de kerncentrale in Borssele uiterlijk eind 2033 sluit. EPZ is een joint venture van DELTA NV en Energy Resources Holding BV. De uiteindelijke aandeelhouders van beide genoemde vennootschappen zijn provincies en gemeenten in Nederland.
De Rijksoverheid heeft met EPZ een convenant gesloten om ervoor te zorgen dat de publieke invloed en zeggenschap in de kerncentrale Borssele behouden blijft. Dit convenant gaat pas in als de kerncentrale in een later stadium gedeeltelijk in private handen zou komen.

Kerncentrale Dodewaard buiten werking

Naast de kerncentrale in Borssele, staat er nog een centrale in Dodewaard (provincie Gelderland). De kerncentrale werd in 1969 officieel geopend en was de eerste kerncentrale van Nederland.
Deze centrale werd in 1997 gesloten, maar is nog niet geheel ontmanteld. Gekozen is voor een ‘veilige insluiting’. Alle brandstof (uranium) en niet-radioactieve onderdelen zijn verwijderd. Voor de verdere ontmanteling wordt 40 jaar gewacht. Tijdens die periode verdwijnt het overgebleven deel van de radioactiviteit. Tijdens deze wachttijd is de kerncentrale beveiligd.

Onderzoek en medische toepassingen

In Nederland worden ook kernreactoren gebruikt voor onderzoek (bijvoorbeeld naar constructie- en splijtstofmaterialen of naar kernenergie) en voor de productie van radioactieve isotopen voor medische en industriële toepassingen. Dit gebeurt in de onderzoeksreactor in Petten en in de Hoger Onderwijs Reactor (HOR) in Delft.
De Hoge Fluxreactor (HFR) in Petten produceert radioactieve isotopen. Deze worden na chemische bewerkingen aan ziekenhuizen geleverd voor diagnostiek en voor de bestrijding van kanker (radiofarmacie). Op dit moment levert de HFR wereldwijd ongeveer 30% van de medische radioactieve isotopen. De gebruiker en beheerder van de reactor is de Nuclear Research and consultancy Group (NRG). Eigenaar is de Europese Unie. NRG heeft daarnaast een Kernenergiewetvergunning voor enkele laboratoria en voor de Lage Flux Reactor (LFR). De LFR is sinds 1960 in bedrijf en is eigendom van NRG. Het is een onderzoeksreactor met een heel beperkte capaciteit van 30 KWth.
De Hoger Onderwijs Reactor (HOR) is de centrale onderzoeksfaciliteit van het Reactor Instituut Delft (RID), onderdeel van de Faculteit Technische Natuurwetenschappen van de Technische Universiteit Delft). De HOR is een onderzoeksreactor met een thermisch vermogen van 2 MW van het type ‘zwembad’-reactor. De reactor is niet bedoeld voor elektriciteitsproductie.

Nieuwe onderzoeksreactor

De NRG is van plan om in Petten of in Borssele een nieuwe onderzoeksreactor PALLAS te bouwen. Het kabinet steunt in beginsel de realisatie van deze nieuwe reactor.

Verrijking van uranium in Almelo

In de meeste kerncentrales, waaronder Borssele, wordt licht verrijkt uranium gebruikt. Om een kettingreactie in een kerncentrale op gang te houden, is een hoger percentage van 235-atomen nodig dan in natuurlijk uranium wordt gevonden. Daarom wordt natuurlijk uranium verrijkt door dit percentage te verhogen van 0,7 naar 4%. In Nederland wordt uranium verrijkt met behulp van ultracentrifuges bij Urenco in Almelo. Urenco heeft plannen om haar verrijkingscapaciteit uit te breiden.

Radioactief afval opgeslagen bij COVRA

Bij het opwekken van kernenergie ontstaat radioactief afval. De Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval (COVRA) in Nieuwdorp slaat dit afval op.

Hoeveelheid uranium

Het is moeilijk te zeggen hoe groot de winbare hoeveelheid uranium in de wereld is. Of uranium winbaar is, hangt bijvoorbeeld ook af van de prijs die ervoor betaald wordt. Wel kun je zeggen dat er in principe voldoende uranium op de wereld is voor een forse groei van de elektriciteitsproductie uit kernenergie. De bestaande uraniummijnen hebben echter een beperkte productiecapaciteit. Ook komt de komende jaren steeds minder uranium beschikbaar uit de ontmanteling van oude kernwapens. Daardoor gaat de prijs van uranium waarschijnlijk stijgen. Op deze manier kan het aantrekkelijk zijn om de moeilijker winbare uraniumvoorraden te gaan winnen. Overigens is het effect hiervan op de kostprijs van kernenergie beperkt. De brandstofkosten worden namelijk geschat op 5 tot 10% van de totale productiekosten voor kerncentrales. Voor gas (meer dan 50%) of kolen (circa 30%) liggen deze percentages veel hoger.

Bron: Rijksoverheid

Ontwerpplan duurzame energie Sahara in 2012 bekend

Uitgegeven:	5 oktober 2011 15:04
Laatst gewijzigd:	5 oktober 2011 15:04

AMSTERDAM – De eerste ontwerpplannen van een zonne-energiecentrale in de Sahara worden in 2012 onthuld. Dit verklaart de projectmanager van het plan, Paul van Son, zo meldt persbureau Bloomberg woensdag.

© AFP

Van Son is directeur van het Duitse Dii, het bedrijf dat het in 2009 begonnen project, genaamd Desertec, beheert. Het initiatief wordt gesteund door de Duitse turbinemaker Siemens en de bank Deutsche Bank.
Het eerste bouwplan wordt ‘binnen enkele maanden’ gepresenteerd, volgens Van Son, en gaat om de bouw van een energiecentrale in Marokko ter waarde van 600 miljoen euro. De centrale moet 150 megawatt gaan produceren.

Thermische zonne-energie

Het totale plan omvat een netwerk van energiecentrales van Egypte tot Marokko door de Sahara. Er komen voornamelijk thermische zonne-energiecentrales met spiegels die zonlicht naar een turbine weerkaatsen.
De elektriciteit wordt in eerste instantie aan de regio verkocht, maar overtollige energie wordt naar Europa verscheept. In 2050 kan dit in 15 procent van de energiebehoefte van het gehele continent voorzien. Totale investeringen komen op 400 miljard euro.

Twijfel

Doordat er nog geen centrales daadwerkelijk gebouwd zijn, twijfelen sommige analisten aan de haalbaarheid van het project. “Tot het moment dat Desertec echt een project van de grond krijgt en de details over de financiering en de aandeelhouders bekendmaakt, is het alleen nog meer een mooie ambitie”, verklaart Bloomberg-analist Logan Goldie-Scott.
Verder beginnen Noord-Afrikaanse overheden ook zelf met projecten. De bouw van een energiecentrale met een vermogen van 125 megawatt gaat bijna van start om Marokko.
© NUzakelijk

België: potje plutonium valt bij bezoek IAEA

di 04 okt 2011, 22:27

DESSEL -  Drie mensen zijn in België radioactief besmet geraakt toen een „potje plutonium” op de grond viel tijdens een internationale inspectie van de nucleaire afvalverwerker Belgoprocess in Dessel. Het bedrijf maakte dat dinsdag bekend.

De inspecteurs van de nucleaire waakhonden Internationaal Atoomagentschap (IAEA) en Euratom raakten besmet, net als een medewerker van Belgoprocess. Ze zijn overgebracht naar het naburige Studiecentrum voor Kernenergie (SCK) voor ontsmetting en controle.
Volgens een woordvoerder liep het dinsdagmiddag fout tijdens de „manipulatie” van een potje plutonium. „Daardoor kwam het potje op de grond terecht”, aldus de zegsman. Het zou gaan om een extreem kleine hoeveelheid.
Het is niet duidelijk wat de gezondheidsrisico's zijn voor de drie slachtoffers. „De uitwendige besmetting hebben we onmiddellijk kunnen meten. De mensen droegen uiteraard beschermingskledij en een gasmasker. Om meer te weten over een mogelijke inwendige besmetting zijn tijdrovende metingen nodig”, aldus de woordvoerder.
Volgens Belgprocess is er geen radioactiviteit vrijgekomen buiten het gebouw en is er geen gevaar voor het milieu of risico voor de omwonenden.

Bron: De Telegraaf

‘Kerncentrale Borssele ontsnapte meerdere malen aan grote ongelukken’

26 maart 2011, 07:23

door Hans Klis

De kerncentrale van Borssele heeft de afgelopen 31 jaar meerdere malen te maken gehad met ernstige storingen. Sinds de jaren tachtig vonden 372 storingen plaats die gemeld zijn bij toezichthouder de Kern Fysische Dienst. Sommige van deze storingen waren „onacceptabel” en alleen door toeval zijn er geen grote ongelukken gebeurd. Dat heeft oud-hoogleraar elektriciteitsvoorziening Cees Andriesse vandaag gezegd in radioprogramma Argos.

Op 27 februari 1986 deed zich een van de ernstigste storingen voor. Tijdens het wisselen van splijtstofstaven werd een nieuwe transformator in gebruik genomen, die de centrale van stroom moest gaan voorzien. Bij het testen van de transformator ontstond een storing en viel de stroom uit. Door een menselijke fout trad er van alle noodstroomsystemen vervolgens maar één in werking, een dieselaggregaat. Ook dit viel daarna uit. Uiteindelijk kon een ernstig ongeluk worden voorkomen doordat een naastgelegen kolencentrale noodstroom kon leveren.
Andriesse noemt het puur toeval dat de kolencentrale daar staat. „Het is een beetje absurd”, zegt hij. De kolencentrale maakt immers officieel geen onderdeel uit van het veiligheidssysteem van de kerncentrale.
Ruim een jaar later, op 10 oktober 1987, viel de stroom in de kerncentrale weer uit. Van de drie dieselaggregaten bleek er vervolgens maar één te werken. Ook in 2006 heeft zich nog een probleem met de noodstroom voorgedaan.
Andriesse zegt in Argos dat deze incidenten aantonen dat de veiligheid van de kerncentrale tekort schoot:

“Men is door het oog van de naald gekropen en gered door het toeval. Onder iets andere omstandigheden had er een ernstige situatie kunnen optreden. Dat is onacceptabel.”

Het programma Argos zoomt met name in op de zeven keer dat zich bij de kerncentrale van Borssele problemen hebben voorgedaan met de noodstroomvoorziening. Er wordt een vergelijking getrokken met de huidige nucleaire ramp in Japan. Bij de kerncentrale Fukushima Dai’ichi begonnen de problemen ook doordat de noodstroomvoorziening niet werkte, waardoor er geen koelwater voor de drie in werking zijnde reactoren meer beschikbaar was. Daardoor vonden in alle drie de reactoren waterstofexplosies plaats, en barstten de splijtstofstaven.
Het radioprogramma stelt dat er blijkbaar geen uitzonderlijke combinatie van een zware aardbeving en een heftige tsunami nodig zijn om dergelijke problemen te veroorzaken.
Naar aanleiding van de gebeurtenissen in Japan besloot Duitsland zeven kerncentrales te sluiten die voor 1980 in gebruik werden genomen.
Het debat over de bouw van een nieuwe kerncentrale in Nederland rond 2015 werd, vanwege de nucleaire crisis in Japan, uitgesteld. Gisteren vertelden drie oud-topambtenaren in NRC Handelsblad dat de Nederlandse overheid te weinig kennis in huis heeft om verantwoord nieuwe kerncentrales te laten bouwen.
Aan dit artikel schreef NRC redacteur Marcel aan de Brugh mee en vervangt het eerder vanochtend verschenen artikel op nrc.nl naar aanleiding van een, bericht in de Volkskrant.

Bron: nrc.nl

Duurzame energiebronnen

Duurzame energie helpt klimaatverandering tegen te gaan en voorkomt dat energie 'op' raakt. Maar wat verstaan we onder duurzame energiebronnen? En welke soorten en toepassingen behoren daartoe?
Duurzame energie heet zo omdat de bronnen, zoals zonlicht of windkracht, niet kunnen opraken. Bovendien drukt de productie van duurzame energie in vergelijking met conventionele bronnen veel minder zwaar op het milieu, doordat er veel minder van het broeikasgas CO2 bij vrijkomt. Bij de productie van 1 kWh elektriciteit uit kolen ontstaat minstens 850 gram CO2; 1 kWh stroom uit zonlicht levert maar 50 gram op. De bekendste duurzame energiebronnen zijn windkracht, waterkracht en zonlicht. Andere bronnen zijn biomassa, aardwarmte en warmte uit onze omgeving (zoals in lucht en bodem).

Tips

• Als u iets wilt doen voor het klimaat, bespaar dan op energieverbruik. Ondanks alle aandacht die uitgaat naar alternatieven voor fossiele brandstoffen, is afname van energieverbruik nog steeds de meest effectieve manier om het vrijkomen van CO2 te verminderen en zo klimaatverandering tegen te gaan. Meer tips? Kijk op Energie en energie besparen, of Bespaartips verwarming.
• Kijk bij het aanschaffen van apparaten of ze energiezuinig zijn en laat ze niet onnodig aanstaan. Zie ook Grote energieverbruikers.
• Kies voor groene energie bij uw energieleverancier.
• Probeer CO2-uitstoot te compenseren of onderneem andere actie om klimaatneutraler te leven. Kijk ook eens op Klimaatneutraal autorijden, Klimaatneutraal kopen, en Klimaatneutraal vliegen.

•  Energie in de schijnwerper

  Zowel energieproducenten, als milieu-organisaties en onderzoeksinstituten zijn het er over eens dat duurzame energievoorziening steeds belangrijker wordt. Door bewustwordingsfilms als An Inconvenient Truth en The 11th Hour halen klimaatverandering en energiebesparing ook steeds vaker het nieuws.
  

   

  Schaarste

  Denk bij energievoorziening trouwens niet alleen aan gevolgen voor het klimaat, maar ook aan de verhoudingen tussen landen: schaarste in energie leidt op het wereldtoneel tot grote economische en politieke problemen.

•  Daarom duurzaam

  Duurzame energiebronnen hebben twee grote voordelen ten opzichte van conventionele, fossiele brandstoffen zoals aardgas en kolen.
  

   

  Nooit op

  De bronnen gaan allereerst nooit op: wind, zonlicht en warmte diep onder de aardkorst, zijn er altijd. Energie uit biomassa maakt gebruik van organische materialen zoals groente- fruit- en tuinafval, hout en palmolie. Het kost wat tijd om die weer te telen of produceren, maar in principe groeien die 'bronnen' in relatief korte tijd weer aan.
  De vorming van de fossiele brandstoffen in hoeveelheden zoals die we nu gebruiken, kost miljoenen jaren. Daarom heten ze in de praktijk eindige bronnen: als ze op raken, kunnen we niet wachten op de vorming van nieuwe olie, aardgas of steenkool.
  

   

  Minder CO2

  Ander voordeel is dat bij de productie van duurzame energie minder CO2 vrijkomt. Het omzetten van zonlicht in elektriciteit, of het opwarmen van water met warmte uit de aardkorst, levert helemaal geen CO2 op. Wel is voor de productie van zonnecellen en andere duurzame energievoorzieningen zoals windmolens of warmtepompen, energie nodig uit fossiele brandstoffen. Daarom draagt ook duurzame energie een (klein beetje) bij aan klimaatverandering.
  In de tabel staat de hoeveelheid CO2 die vrijkomt bij de productie van 1 kWh elektriciteit door verschillende energiebronnen. Als uit een bron ook andere broeikasgassen dan CO2 vrijkomen, zijn deze omgerekend naar hun equivalent in CO2 om de vergelijking helder te houden. Olie staat er niet bij; dat wordt niet of nauwelijks gebruikt voor elektriciteitsproductie.
  
  

  Energiebron	CO2-uitstoot (gram / kWh)
  Wind	9 - 25
  Water	8 - 33
  Zon (PV-systeem)	50 - 60
  Kernenergie	3,5 - 100
  Biomassa	0 - 400
  Gas	350 - 450
  Kolen	850 - 1000

   

  Onzekerheden

  Cijfers van kolen en gas zijn onbetwist. De andere cijfers zijn veranderlijk. Er zijn namelijk nog veel onzekerheden over de uitstoot bij duurzame en kernenergie, en (technische) ontwikkelingen gaan snel. Vast staat wel dat de uitstoot van broeikasgassen bij duurzame energiebronnen aanzienlijk lager is dan bij fossiele brandstoffen. Voor biomassa is geen preciezer cijfer te geven, omdat er zoveel verschillende vormen van energiewinning uit biomassa bestaan.

•  Prijskaartjes vergelijken

  Als je de prijs van elektriciteit uit verschillende energiebronnen vergelijkt, dan komen zonnepanelen er het slechtst vanaf; elektriciteit daarvan kost het meest per kWh. Kolen en sommige vormen van energie uit biomassa zijn het goedkoopst. In de middenmoot zitten aardgas, kernenergie, water- en windenergie. Dat blijkt uit vergelijkingen waarbij de productie, de kosten voor bouw van de installaties en onderhoudskosten zijn meegenomen.
  

   

  Ontwikkeling

  De hoge aanschafprijs van zonnepanelen maakt de prijs van elektriciteit opgewekt met zonlicht het hoogst. De subsidieregeling Duurzame energie maakt dit alternatief iets aantrekkelijker.
  Van kernenergie is vrij zeker dat de prijs niet zal dalen. De prijs van energie uit kolencentrales stijgt mogelijk als in de toekomst het vrijkomende CO2 wordt opgevangen en opgeslagen in de bodem.

•  Soorten duurzame energie

  Aardwarmte

  Aardwarmte is zogeheten thermische energie: energie in de vorm van warmte. Het zit in de buitenste laag van de aardkorst (tot zes kilometer diep). In Nederland wordt gebruik gemaakt van zonnewarmte die de aarde tot 100 meter diep heeft opgewarmd. Met een bodemwarmtewisselaar en een warmtepomp is deze warmte bruikbaar voor ruimteverwarming. Lees meer op Aardwarmte.
  

   

  Energie uit biomassa

  Energie uit biomassa wordt opgewekt door verbranding, vergassing of vergisting van organische materialen. Dat zijn hout, groente- fruit- en tuinafval, maar ook plantaardige olie, mest en (delen van) speciaal geteelde gewassen. Hoe duurzaam energie uit biomassa echt is, daarover verschillen de meningen van experts. Lees meer op Energie uit biomassa.
  

   

  Waterkracht

  Waterkracht is energie opgewekt uit stromend water, bij voorkeur met flinke hoogteverschillen omdat het water dan de meeste kracht heeft. Behalve rivierwater is ook kustwater heel geschikt om energie op te wekken. Namelijk met systemen die golf- en getijdenkrachten omzetten in elektriciteit.
  Waterkrachtcentrales in Nederland kunnen het natuurlijk niet hebben van hoogteverschillen. De centrales halen daarom energie uit de enorme hoeveelheden water die in korte tijd de turbine passeren. Deze zogeheten reactie-turbines maken namelijk gebruik van het drukverschil vóór en achter de turbine. Lees meer op Waterkracht.
  

   

  Windenergie

  Het platte en winderige landschap van Nederland is zeer geschikt om met windkracht elektriciteit op te wekken. De werking is vergelijkbaar met de werking van een fietsdynamo: draaiende wieken drijven een generator aan, die weer elektriciteit opwekt. In 2005 leverden windturbines in Nederland voldoende elektriciteit om ruim 615.000 huishoudens van stroom te voorzien. Lees meer op Windenergie.
  

   

  Zonne-energie

  Zonlicht is een betrouwbare energiebron, ook in Nederland. Bij de productie van elektriciteit of warmte uit zonlicht, komen er nauwelijks milieuonvriendelijke stoffen vrij, zoals CO2. Relatief bekende toepassingen van zonlicht zijn zonnepanelen en zonneboilers; maar kent u ook passieve zonne-energie al? Lees verder op Zonneenergie.

•  Duurzame energie thuis gebruiken

  Zonnepanelen & zonneboiler

  De zwarte zonnecollectoren verwarmen water; de meestal blauwkleurige zonnepanelen maken elektriciteit. De hoge kosten voor zonnepanelen en collectoren temperen de populariteit van grote zonne-energiecentrales én massale particuliere aanschaf. Dat laatste kan wellicht veranderen, nu de ene na de andere subsidieregeling is gestart voor particulieren. Lees meer op Zonnepanelen en Zonneboiler.
  

   

  Groene elektriciteit

  Als een energieleverancier zijn elektriciteit uit een duurzame bron aanlevert, heet dat groene elektriciteit, of groene stroom. Energieleveranciers zijn verplicht om aan te geven welke bronnen van energie zij gebruiken om u stroom te leveren. U kunt dus niet alleen uw leverancier kiezen, maar ook uw (groene) bron. In 2006 maakten 2,4 miljoen huishoudens gebruik van groene elektriciteit. Lees verder op Groene elektriciteit.
  

   

  Warmtepompen

  Omgevingswarmte, uit de bodem of uit de lucht rondom uw woning, is bruikbaar om de woning mee te verwarmen. Het temperatuursverschil hoeft niet eens groot te zijn om er met een warmtepomp gebruik van te maken. Een warmtepomp voor bodemwarmte neemt de warmte op uit de bodem en brengt die naar de verwarmingsinstallatie. Sinds september 2008 is er subsidie voor de aanschaf van warmtepompen. Lees verder op Warmtepompen.

•  Keurmerk duurzame energie

  Duurzame maatregelen in huis, zoals een warmtepomp of zonneboiler, vergen vaak een ferme investering. Maar wie garandeert goede kwaliteit bij een zo laag mogelijke milieubelasting? Dat doen keurmerken. Lees verder op Keurmerk duurzame energie.

•  Standpunten organisaties

  Zowat alle organisaties die iets met (duurzame) energie te maken hebben, zien het belang van duurzame energievoorziening, vanwege de dreigende klimaatveranderingen en het opraken van fossiele brandstofbronnen.
  Waar diverse experts en belangengroeperingen het echter niet eens over zijn, is de snelheid waarmee de olie opraakt, en de technieken en middelen die je het best kunt inzetten tegen klimaatverandering. De discussies lopen vooral hoog op over kernenergie en zogeheten schoon fossiel; dit is efficiënt gebruik van fossiele brandstoffen met (technische) maatregelen tegen de uitstoot van schadelijke gassen, zoals opslag van CO2 in de bodem.
  

   

  Milieu organisaties

  De milieuorganisaties zijn voor stimulering van het gebruik van zoveel mogelijk duurzame energiebronnen als zon, wind en biomassa. Overigens realiseren de organisaties zich dat we voorlopig ook nog olie, kolen en gas nodig hebben. Ze vinden wel dat dit zo efficiënt en schoon mogelijk moet gebeuren.
  Kernenergie is geen optie voor de milieuorganisaties. Zij vinden kernenergie duur, niet veilig, en niet klimaatneutraal. De organisaties benadrukken dat de hoeveelheid grondstof (uranium) beperkt is en dat er geen oplossing is voor radio-actief afval.

Bron: Milieu Centraal

Fossiele brandstoffen

Het grootste deel van de energie die huishoudens gebruiken is afkomstig uit fossiele bronnen. Bij de verbranding van deze fossiele brandstoffen komt CO2 vrij, bovendien veroorzaken ze vervuiling.
Veruit de meeste energie die we gebruiken (circa 93 procent) komt van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en kolen. Deze fossiele brandstoffen zijn verantwoordelijk voor de uitstoot van broeikasgassen, bovendien veroorzaken ze de nodige vervuiling en kunnen ze op raken. Het huidige systeem van energievoorziening is toe aan verandering. Om nadelige gevolgen zoals klimaatverandering te beperken, wordt gewerkt aan de ontwikkeling van 'schoon-fossiele' en alternatieve, duurzame, brandstoffen.

•  Wat zijn fossiele brandstoffen?

  Fossiele brandstoffen bevatten CO2 die miljoenen jaren geleden door planten is vastgelegd. Het kooldioxide kwam destijds niet vrij na sterfte van de planten, omdat bijzondere omstandigheden leidden tot opslag (fossiliseren) van het materiaal. Het oude kooldioxide ligt dus buiten de CO2-cyclus opgeslagen. Maar met het gebruik van fossiele brandstoffen belandt fossiele CO2 als extra hoeveelheid in de atmosfeer.
  De vorming van fossiele brandstoffen gaat veel langzamer dan het tempo waarin de brandstoffen worden gebruikt. Ze zijn daardoor niet hernieuwbaar. Diverse partijen zijn het oneens over de snelheid waarmee de olie opraakt, over de technieken en middelen die het beste ingezet kunnen worden, in het bijzonder gebruik van kernenergie en schoon fossiel. Maar ook over de mogelijkheden voor duurzame energie in de nabije toekomst bestaat geen consensus.

•  Aardgas

  Aardgas is in Nederland de meest gebruikte brandstof. Het wordt gebruikt voor de opwekking van elektriciteit, voor verwarming en als grondstof voor de petrochemische industrie. Nederland is in West-Europa een belangrijke producent van aardgas.
  De belangrijkste voordelen van aardgas zijn:
  

  • Het gebruik van aardgas geeft minder uitstoot van CO2 en vervuilende stoffen dan het gebruik van steenkool of olie.
  • De kosten van het gebruik van aardgas zijn relatief laag vergeleken met duurzame alternatieven.
  • Nederland is in het bezit van aardgasbronnen, waardoor we niet afhankelijk zijn van andere landen voor onze aardgasvoorziening.

  De belangrijkste nadelen van aardgas zijn:
  

  •  Wereldwijd raken de nu toegankelijke bronnen over naar schatting zestig jaar uitgeput, waardoor er mogelijk tekorten ontstaan. Nederland kan dan voor de aardgasvoorziening afhankelijk worden van andere landen. Door schaarste van aardgas kan de prijs stijgen.

  Meer weten over aardgas? Zie Klimaatneutraal aardgas.

•  Aardolie

  Aardolie is vooral belangrijk voor de industrie en vervoer. Het wordt gebruikt als brandstof en als grondstof voor de productie van kunststoffen. Zo’n zestig procent van de aardolievoorraden bevinden zich in het Midden-Oosten. Ons land produceert acht procent van de eigen behoefte zelf, dit komt voornamelijk uit de Noordzee. De rest wordt geïmporteerd.
  De belangrijkste nadelen van aardolie zijn:
  

  • Bij het gebruik van aardolie komt CO2 vrij, dat bijdraagt aan de klimaatverandering, ook komen er vervuilende stoffen vrij.
  • Het gebruik van aardolie maakt Nederland sterk afhankelijk van olieproducerende landen.
  • De toegankelijke bronnen raken binnen nu en veertig jaar uitgeput, waardoor er mogelijk tekorten ontstaan; de prijs van aardolie kan gaan stijgen door schaarste.
  • Ongelukken met schepen met olie aan boord en olieleidingen zijn schadelijk voor het milieu.

•  Steenkool

  Hoogovens en elektriciteitscentrales verbranden steenkool. In elektriciteitscentrales wordt de warmte gebruikt voor het opwekken van elektriciteit. Het grootste deel van de wereldwijde fossiele energievoorraad bestaat uit kolen. De kolenvoorraden komen in vrijwel overal ter wereld voor, ze zijn vooral te vinden in de Verenigde Staten, de voormalige Sovjetunie en China. Ook Nederland heeft kolenvoorraden, ze zijn moeilijk bereikbaar en daarom te duur om te delven. Nederland importeert daarom kolen uit het buitenland.
  De belangrijkste voordelen van steenkool zijn:
  

  • Het is een goedkope brandstof;
  • Steenkool is voorlopig nog voldoende voorradig, verspreid over de hele wereld.

  De belangrijkste nadelen van steenkool zijn:
  

  • Bij het gebruik van steenkool komen veel CO2 en vervuilende stoffen vrij, hierdoor draagt het sterk bij aan de klimaatverandering en aan verzuring. De uitstoot is ongeveer tweemaal zo hoog als bij het gebruik van aardgas voor de elektriciteitsvoorziening.
  • De voorraad steenkool is eindig. Naar schatting raken de voorraden pas over enkele honderden jaren uitgeput.
     

•  Schoon fossiel

  Schoon fossiel is de naam van de techniek waarbij de CO2-uitstoot van fossiele brandstof wordt afgevangen en opgeborgen. Na het afvangen stroomt de CO2 in gasvormige of vloeibare vorm door een pijpleiding naar een opslagplaats. De opslag kan plaatsvinden in aardlagen die van nature afgesloten zijn, deze lagen liggen meer dan duizend meter onder land of onder de zeebodem. De opslagplaats wordt daarna tientallen jaren lang gecontroleerd.
  

  Deze schonere inzet van fossiele brandstoffen wordt gezien als een overbruggingsoptie naar een volledige duurzame energievoorziening op de lange termijn. Kijk voor meer informatie over de opslag van CO2 op www.co2afvangenopslag.nl

•  Discussie en standpunten

  De hieronder genoemde milieuorganisaties, energieproducenten en onderzoeksinstituten zien het belang van een duurzame energievoorziening in de toekomst. Ze zijn zich hiervan bewust door de dreigende klimaatveranderingen en vanwege het opraken van fossiele energiebronnen. De organisaties verschillen echter van mening over de snelheid waarmee de olie opraakt en over de vraag hoe een duurzame energievoorziening eruit moet zien.
  

   

  Brandstofproducenten

  Volgens de Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie (VNPI) en de Nederlandse Aardgas Maatschappij (NAM) is grootschalige inzet van alternatieve energiebronnen, zoals water-, wind- en zonne-energie de komende jaren nog niet aan de orde. De NAM en VNPI pleiten voor het temperen van het energieverbruik en een efficiënter inzet van fossiele brandstoffen. Daarnaast heeft de NAM de voorkeur voor aardgas, dat de minst belastende fossiele brandstof is.
  Kijk voor meer informatie op www.vnpi.nl en www.nam.nl
  

   

  Energiebedrijven

  EnergieNed, de branchevereniging van energiebedrijven, wil alle opties openhouden. De overheid moet zich volgens de energiebedrijven niet alleen focussen op hernieuwbare bronnen, maar ook op fossiele brandstoffen en kernenergie. Ook moet de voorzieningszekerheid gegarandeerd blijven en moet energie betaalbaar blijven.
  Kijk voor meer informatie op www.energiened.nl
  

   

  Milieuorganisaties

  Greenpeace, Stichting Natuur en Milieu en Milieudefensie zijn voor de stimulering van het gebruik van zoveel mogelijk duurzame energiebronnen als zon, wind en biomassa. Energiebesparing is belangrijk om het energieverbruik te verminderen. Deze milieuorganisaties vinden dat het gebruik van olie, kolen en gas zo efficiënt en schoon mogelijk moet gebeuren. Zij zien bezwaren aan de opslag van CO2, deze is niet duurzaam, maar hooguit een tijdelijke oplossing. De organisaties zijn tegen kernenergie, onder meer vanwege de gevaren omtrent veiligheid en kernafval.
  Kijk voor meer informatie op www.greenpeace.nl, www.natuurenmilieu.nl, www.milieudefensie.nl
  

   

  Reactor Institute Delft

  Reactor Institute Delft ziet kernenergie als een keuze voor de relatief korte termijn. Duurzame energiebronnen zoals zonne- en windenergie zullen zich ontwikkelen tot technische en economische volwassenheid. Voor energieopslag en voor de productie van brandstoffen voor de vervoersector ligt er nog een grote wetenschappelijke uitdaging, maar in de komende decennia zou ook daar belangrijke progressie mogelijk moeten zijn. Kernfusie kan zich in die periode wellicht tot grote hoogte ontwikkelen.
  Kijk voor meer informatie op www.rid.tudelft.nl
  

   

  Taskforce Energietransitie

  Taskforce Energietransitie is een overheidsorganisatie. Deze vindt dat voorlopig alle technieken die CO2 kunnen verminderen aandacht verdienen, dus ook kernenergie en 'schoon fossiel'. De huidige technieken voor duurzame energie zijn nog onvoldoende voor grootschalige energieproductie.
  Kijk voor meer informatie op www.agentschapnl.nl/energietransitie

Bron: Milieu Centraal

Kernenergie

Uit uranium kan elektriciteit opgewekt worden: kernenergie. Daarbij komt netto 10 tot 100 keer minder CO2 vrij, dan bij energieopwekking uit fossiele brandstoffen. Dat is ongeveer evenveel als bij elektriciteitproductie uit wind, water en zon. Maar de meningen over kernenergie lopen sterk uit een.
Voorstanders beschouwen kernenergie als veilig, duurzaam en noodzakelijk om klimaatverandering tegen te gaan. Tegenstanders vinden de technologie niet noodzakelijk en fundamenteel onveilig: vanwege het radioactieve afval en het risico van ernstige ongevallen, zoals in Fukushima na de aardbeving in Japan.

•  Kernenergie in het kort

  Bij de opwekking van elektriciteit in een kerncentrale ontstaat weinig milieubelasting. Bij de bouw van een kerncentrale, en tijdens de winning en het vervoer van de grondstof (uranium) worden wel  fossiele brandstoffen gebruikt. Zo zorgt kernenergie toch voor een geringe uitstoot van CO2.
  

   

  Twistpunt: kernafval

  Een groot twistpunt rondom kernenergie is wat er met het radioactieve afval van een kerncentrale gebeurt. Het radioactieve afval is een milieu- en gezondheidsrisico. De straling van dit afval is erg gevaarlijk voor levende wezens, zodat veilige en langdurige opslag noodzakelijk is. Hier is (nog) geen definitieve oplossing voor.
  

   

  Kosten

  Elektriciteitsproductie in bestaande kerncentrales is goedkoop, maar de bouw van een nieuwe kerncentrale kost miljarden euro’s. Ook de ontmanteling van centrales is erg duur. De opslagkosten moeten bovendien voor een groot deel betaald worden door de generaties na ons.

•  Voor- en nadelen kernenergie op een rij

  Voordelen

  • Bij de opwekking van kernenergie komen nagenoeg geen CO2 en andere broeikasgassen vrij.
  • Als grondstof is uranium relatief goedkoop.
  • Voor kernenergie zijn we minder afhankelijk van politiek instabiele regio's, dan voor gebruik van olie en gas. Uranium komt over de hele wereld voor in rotsen, bodem en zeewater (het meeste in Australië, Kazachstan en Canada, maar ook in de VS, Zuid-Afrika, Rusland, Namibië, Niger, Brazilië, Mongolië en Oezbekistan).

   

  Nadelen

  • Het grootste nadeel van kernenergie is het radioactieve afval uit een centrale, maar ook het afval van uraniumwinning en het sloopafval na sluiting van een kerncentrale zijn radioactief. Radioactieve straling vormt een groot risico voor de gezondheid. Hoogactief radioactief afval blijft tienduizenden jaren straling afgeven en vormt zo een risico voor duizenden generaties na de onze. Daar is op dit moment geen goede definitieve opslag voor.
  • De kans op een ernstig ongeval is weliswaar klein, maar de mogelijke gevolgen zijn groot. Het gaat dan vooral om nadelige gevolgen op lange termijn door verhoogde stralingsniveaus.
  • De bouw van een kerncentrale is erg duur (miljarden euro’s), net als het slopen (ontmantelen).
  • Kerncentrales en fabrieken die kernafval verwerken vormen een risico voor misbruik. Ze kunnen geschikt worden gemaakt voor de productie van kernwapens.

•  Kernenergie in Nederland

  Ongeveer tien procent van de elektriciteit die we in Nederland gebruiken, is opgewekt door een kerncentrale. In Borssele (Zeeland) staat de enige werkende kerncentrale van Nederland. De centrale heeft een vermogen van 450 megawatt en levert jaarlijks ongeveer 4 miljard kWh kernenergie; genoeg voor ruim een miljoen huishoudens of om 11 miljoen koelkasten een jaar te gebruiken. Daarnaast importeert Nederland ook elektriciteit (onder meer uit Frankrijk, België en Duitsland) die deels is opgewekt met kernenergie.
  In Nederland vindt op zes locaties ook onderzoek plaats met kernenergie (nucleair onderzoek). Het bekendste onderzoekscentrum staat bij ECN in Petten.

•  Wat is kernenergie?

  Kernenergie is energie die vrijkomt door atoomkernen van het erts uranium te splijten. Uranium heeft een zware, onstabiele atoomkern en deelt zich bij kernsplijting in twee of meer lichtere atoomkernen. Tijdens die splitsing komt er een grote hoeveelheid energie vrij, die andere uraniumatomen weer aanzet tot kernsplijting. Dat heet een kettingreactie. In een kernreactor houdt een kerncentrale deze kettingreactie onder controle.
  In een kerncentrale liggen tienduizenden zogeheten splijtstofstaven van uraniumoxide in een met water gevuld reactorbad. In de staven vinden kernsplijtingen plaats, terwijl er water langs stroomt. De energie die vrijkomt bij kernsplijting is warmte. Het water neemt die warmte op, bereikt een temperatuur van honderden graden Celsius en gaat dan over in stoom. Deze stoom drijft turbines aan die elektriciteit opwekken.
  Eén kilogram uranium (U235) levert bijna 23 miljoen kWh elektriciteit op: genoeg om bijna zeven duizend huishoudens een jaar van stroom te voorzien. De energie die uranium in zich heeft, wordt voor ongeveer 30 procent omgezet in elektriciteit (rendement).

•  De voorraad uranium

  Uranium is niet hernieuwbaar, dus op = op, maar de voorraad is groot. De voorraad goedkoop te winnen uranium is voldoende om (met de nieuwste generatie kernreactoren) ongeveer 100 jaar lang elk jaar evenveel elektriciteit te maken, als er nu per jaar wereldwijd wordt opgemaakt.
  Als we ook het lastiger bereikbare uranium meewegen en uitgaan van veel efficiëntere centrales, zou de voorraad uranium volstaan voor 100.000 jaar. Daarnaast kunnen ook andere radioactieve elementen gebruikt worden, zoals Thorium.

•  Radioactiviteit en gezondheid

  Als een levend wezen radioactieve straling opvangt, dan kan dit ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken. Radioactiviteit verhoogt de kans op leukemie (bloedkanker), erfelijke aandoeningen, en afwijkingen bij baby’s die in de baarmoeder aan straling zijn blootgesteld. Hoogradioactief afval blijft tienduizenden jaren straling afgeven en vormt zo een verantwoordelijkheid en risico voor duizenden generaties na de onze.

•  Waar laten we radioactief afval?

  Hoogactief afval: afschermen en bewaren

  Bij de opwekking van elektriciteit in een kerncentrale ontstaat radioactief afval. Hoogactief afval is letterlijk levensgevaarlijk. Het moet wel 100.000 jaar goed afgeschermd bewaard worden om te voorkomen dat straling vrijkomt. Er zijn twee varianten: warmteproducerend en niet-warmte producerend hoogactief afval. Niet-warmte producerend hoogactief afval wordt geperst en in beton gegoten.
  Warmteproducerend hoogactief afval is het restproduct van de splijtstof uranium. Zo'n 96 procent hiervan is opnieuw als grondstof herbruikbaar, en wordt (in fabrieken buiten Nederland) ‘gerecycled’. Dat heet opwerking. De onbruikbare resten mengt de opwerkingsfabriek met een soort stabiele glasvorm. Daarna wordt het in speciale containers gegoten. Dat heet verglazen. Het verglaasde afval (dat na opwerking terugkomt naar Nederland), wordt tijdelijk opgeslagen in een opslaggebouw in Vlissingen (HABOG). Een veilige definitieve opslag moet nog gevonden worden.
  Een kerncentrale van een omvang als die in Borssele levert per jaar 1 kubieke meter van dit afval.
  

   

  Laag- en middelactief afval: bovengronds opslaan

  Laag- en middelactief afval uit ziekenhuizen, (nucleaire) laboratoria, van nucleaire energieopwekking en uit de olie- en gasindustrie bevat weinig radioactiviteit. Het is ook schadelijk voor de gezondheid. Het wordt bovengronds opgeslagen en heeft na 100 jaar zijn radioactiviteit verloren.

•  Veiligheid: lekkage of ontploffing voorkomen

  Om lekkage van radioactief materiaal te voorkomen heeft de kernreactor in de kerncentrale een stalen omhulsel. Dit is bestand tegen de druk die in de kernreactor kan ontstaan in het geval van de meest ernstige ontsporing van de kernreactie. Door een betonnen koepel om het stalen omhulsel wordt de kerncentrale beschermd tegen calamiteiten van buitenaf, zoals een neerstortend vliegtuig.
  Kernreactoren zijn zo ontworpen dat de kernreactie automatisch stopt bij een ernstige calamiteit, zoals het uitvallen van de koeling. Maar na zo’n calamiteit ontstaat er nog veel extra warmte in de reactor, aangezien de reeds geproduceerde splijtingsproducten warmte blijven produceren.
  

   

  Melt-down: Tsjernobyl en Fukushima

  Het angstaanjagendste scenario is dat van een zogeheten complete melt-down, oftewel: volledige kernsmelting. Dit risico bestaat als er niet binnen een aantal dagen of weken koelwater wordt gespoten op de gehavende reactor. Zo'n melt-down gebeurde in 1986 bij het ongeluk in Tsjernobyl, en in Fukushima (Japan) als gevolg van de zeebeving en tsunami van 11 maart 2011. De kerncentrales in Tsjernobyl en Fukushima zijn in dezelfde tijd gebouwd, de zogenaamde tweede generatie kerncentrales. Bij de modernste ontwerpen is koeling van buitenaf niet meer nodig.

•  Kosten van kernenergie

  Uranium (de grondstof van kernenergie) is goedkoop, net als het ‘draaiend houden’ van een kerncentrale. De bouw van een nieuwe grote centrale (met een vermogen van 1.600 megawatt, ofwel 3,5 keer zoveel als Borssele) kost echter ongeveer 3 miljard euro. Als je de kosten voor de bouw en het onderhoud meerekent, komen de elektriciteitskosten op 0,04 tot 0,06 euro per kWh. Dat is ongeveer evenveel als elektriciteitsproductie uit aardgas. Windenergie is op dit moment ongeveer twee keer zo duur; zonne-energie tien keer zo duur.
  Volgens critici zijn de werkelijke kosten van kernenergie hoger, omdat de hoge kosten voor het ontmantelen van centrales, afvaltransport en -opslag niet zijn meegerekend.

•  Toekomst van kernenergie

  Type centrales

  De hedendaagse kerncentrales horen bij de ‘derde generatie’ centrales. Naar een ‘vierde generatie’ wordt wereldwijd onderzoek gedaan. Hierbij zouden wezenlijk nieuwe concepten de reactorveiligheid verhogen en de hoeveelheid en levensduur van radioactief afval verminderen. Zo zou de zogeheten transmutatie van radioactief afval, langlevend radioactief materiaal omzetten in kortlevend materiaal. De ontwikkeling van deze techniek vergt waarschijnlijk nog tientallen jaren.
  

   

  Kernfusie

  Naast kernsplijting is er nog een andere techniek die in de toekomst mogelijk energie kan opwekken door de kern van atomen te veranderen: kernfusie. De chemische reacties in de zon vormen het bekendste voorbeeld van kernfusie. Bij kernfusie smelten de atoomkernen van twee stoffen (deuterium en tritium) samen. Daardoor ontstaat helium (een andere stof), een kerndeeltje (neutron) en heel veel energie. De grondstof deuterium is ruim beschikbaar. Tritium wordt gemaakt in de centrale.
  Een bron van energie is pas nuttig, als er meer energie vrijkomt dan je er in moet stoppen om de reactie op gang te helpen. Dat is voor kernfusie nog niet het geval. Een experimentele kernfusiereactor (ITER) wordt in Zuid-Frankrijk gebouwd en is waarschijnlijk in 2016 klaar. Uit onderzoek moet vervolgens blijken of een kernfusiereactor meer vermogen oplevert, dan erin wordt gestopt. Op basis van de ervaringen met ITER kan dan over een jaar of dertig een volgende demonstratiecentrale worden gebouwd.
  
  

Bron: Milieu Centraal